بهاباد بر اثر شور شدن سفرههاي آب زيرزميني بشدت آسيب دیده است.
چهار باغ از 9 باغ ثبت شده ايران در فهرست ميراث جهاني، در مناطق كويري واقع شده است؛ جايي كه بيش از ديگر مناطق از عوارض بياباني شدن تاثير ميگيرد.
به گفته كارشناسان، خشكي اين باغها را تهديد ميكند؛ خشكياي كه نتيجه پايين رفتن سفرههاي آب زيرزميني و شور شدن اين سفرههاست كه يكي از نخستين عوارض بياباني شدن سرزمين محسوب ميشود.
باغهاي فين كاشان، شازده كرمان، اكبريه بيرجند و گلشن طبس چهارباغ گفته شده است كه هرازگاهي خبرهايي مبني بر خشكي و زردي برگ درختان آنها به گوش ميرسد.
باغهاي ايراني موجوديت خود را مديون شبكه گسترده قناتها در مناطق خشك ايران است. اين باغها در دشتها و مناطق مسطح و در پاييندست حوضههاي آبخيز قرار دارد و هنگامي كه در بالادست حوضه آبخيز به دليل ساخت سد و حفر چاههاي عميق و نيمهعميق، آب كمتري روانه پايين دستميشود، حقابه مناطق پاييندست كور شده و باغهاي كويري كه در اين مناطق قرار دارد رو به خشكي و نابودي ميرود.
نخستين قربانيان
ضياء نصرتي، كارشناس منابع طبيعي با بيان اينكه بيابانزايي در كشور در سالهاي اخير و به دليل عوامل طبيعي و اقليمي و استفاده بيرويه و دخالتهاي انساني در حال افزايش است، درباره تاثيرات بياباني شدن بر باغهاي كويري به جامجم ميگويد: با افت و كاهش سطح آبهاي زيرزميني، باغهاي كويري ازجمله اولين مناطقي است كه از اين پديده تاثير ميگيرد؛ چراكه تامينكننده آب اين باغها، چشمهها و قناتهاست و با خشك شدن يا كاهش آب آنها، ميزان آب دريافتي باغها نيز كاهش مييابد.
وي با اشاره به اين كه كاهش منابع آب زيرزميني و به تبع آن بياباني شدن باعث برهم خوردن تعادل بين آبهاي شيرين و شور منابع زيرزميني نيز ميشود، ميافزايد: بين آبهاي شور و شيرين در زير زمين همواره تعادلي برقرار است كه با كاهش آبهاي شيرين به خاطر استحصال بيرويه، اين تعادل به هم خورده و آبهاي شور به سمت آبهاي شيرين پيشروي كرده و جاي آن را ميگيرد.
نصرتي با بيان اين كه با پيشروي آب شور كل منطقه به سمت خشك شدن ميرود، تصريح ميكند: افزايش شوري آب و خشكي منطقه تاثير بسزايي بر اكوسيستم گياهي و جانوري ميگذارد، به طوري كه گياهاني كه پيش از اين قدرت سازگاري با آب و هواي منطقه را داشتند اين توان را از دست داده و خشك و نابود ميشوند.
وي راهكار خروج از اين بحران را نيز در انجام دو روش كوتاه و بلندمدت عنوان كرده و ميگويد: در روش كوتاهمدت، كاشت گونههاي مقاوم به كمبود و شوري آب و در روش طولانيمدت به كارگيري روشهاي بيابانزدايي از طريق افزايش آبخيزداري در منطقه، استفاده صحيح از آب و مكانيزه كردن كشاورزي قابل پيگيري است.
پايين آمدن آستانه تحمل
عضو هيات علمي موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع و كارشناس بيابان نيز در اينباره به خبرگزاري ميراث فرهنگي ميگويد: افت سطح سفرههاي آب زيرزميني، كاهش رطوبت سطحي خاك را در پي دارد و وقتي اين اتفاق ميافتد، ظرفيت گرمايي ويژه منطقه كاهش يافته و اختلاف دماي شب و روز افزايش مييابد.
محمد درويش ميافزايد: اين مساله آستانه تحمل پوشش گياهي را كه در طول ميليونها سال به ظرفيت گرمايي بالاتر و اختلاف دماي كمتر شب و روز عادت داشته، پايين ميآورد كه در نهايت به بالاتر رفتن ميزان تبخير و بالاتر رفتن سرعت خشكي ميانجامد.
به گفته وي، وقتي ميزان آبدهي قنوات، 30 درصد كاهش مييابد يا بابت وجود يك سد، آبدهي يك رودخانه 50 درصد كم ميشود، تاثير بر منطقه چندين برابر اين ارقام است، به طوري كه تاثيري بسيار شديد بر باغهايي ميگذارد كه در اين مناطق قرار دارد.
درويش درباره مخلوط شدن لايههاي شور و شيرين آب بر اثر كاهش سفرههاي آب زيرزميني و تاثير آن بر باغها نيز ميگويد: اين روند باعث كاهش پوشش گياهي ميشود، چراكه كيفيت آب يكي از شاخصههاي مهم در زادآوري خاك است و هنگامي كه خاك شور ميشود، مواد مغذي به گياه نميرسد.
به گفته وي تاثير شور شدن خاك و خشكي باغها را ميتوان در باغهاي جهرم، رفسنجان و استهبان مشاهده كرد. زرند، راوند كرمان، بهاباد يزد، شهريار و هشتگرد از مناطقي است كه بر اثر شور شدن سفرههاي آب زيرزميني بشدت آسيب ديدهاند.
درويش معتقد است خشك شدن درختان باغ فين نيز از آنجا آغاز شد كه آبدهي چشمه فين به دليل اتفاقاتي كه در بالادست فين رخ داد، كاهش يافت.
جاي نگراني نيست
در همين حال يكي از نگرانيهايي كه در باب خشكي و آسيبزايي باغهاي كويري ثبت شده در فهرست آثار جهاني وجود دارد، خروج از اين فهرست است؛ نگرانياي كه البته به عقيده معاون فني اداره ميراث فرهنگي و گردشگري استان كرمان اساسا بيمورد است.
محسن موحدي در اينباره به جامجم ميگويد: دليل ورود اين باغها به فهرست آثار جهاني، تنها فضاي مشجر آنها نيست، بلكه عمارت و عرصههاي تاريخي آنها نيز در ورود به اين فهرست تاثيرگذار است، به همين دليل با آسيب ديدن تنها يك بخش، كل مجموعه از فهرست خارج نميشود.
وي ميافزايد: البته در صورتي كه تخريب بر اثر وقوع يك حادثه طبيعي بزرگ مانند زلزله صورت بگيرد، مجموعه مورد نظر مانند ارگ بم در فهرست آثار در معرض خطر قرار ميگيرد كه در اين صورت يونسكو خود با ارسال كمكهاي مادي يا ارسال كارشناس و انجام پژوهش در اين زمينه و در صورت لزوم به رفع مشكل كمك ميكند.
موحدي با بيان اينكه اگر تخريبها عمدي و بر اثر مداخلات غيركارشناسي انسانها باشد، مجازات خاص خودش را دارد، خاطرنشان ميكند: اما تمام اين باغها به طور مرتب از سوي سازمان يونسكو پايش و كنترل ميشود و در صورت مشاهده هرگونه تهديدي، تذكرات و اقدامات لازم براي جلوگيري از تخريب و نابودي آنها توسط اين سازمان صورت ميگيرد.
شهدا مذهبی فرهنگی اجتماعی هنری بهاباد